Kad je Donald Trump bio kandidat u predsjedničkoj kampanji 2024, više je puta obećavao da će Sjedinjene Države izgraditi "veliki, prekrasan štit", sličan izraelskom sistemu Gvozdene kupole, ali mnogo veći, jači i veličanstveniji. Nakon što je postigao svoj veliki uspjeh, pokrenuo je niz izvršnih naredbi nekoliko dana od preuzimanja dužnosti, najavljujući brzo uvođenje sveobuhvatne agende "Amerika na prvom mjestu".
Među više od 140 izvršnih naredbi koje je potpisao tokom svog inauguracijskog mandata bilo je i odobrenje za izgradnju odbrambenog sistema. Rekao je da će sistem odvratiti i braniti Sjedinjene Države i kritičnu infrastrukturu od bilo kakvog stranog vazdušnog napada na domovinu, nazvanog Zlatna kupola.
Istorijski projekat
Najambiciozniji i najskuplji odbrambeni projekat u istoriji službeno se zove Slojevita protivraketna odbrana domovine (Layered Homeland Missile Defense), ali u Trumpovom hiperboličnom stilu, većina ljudi ga poznaje po marketinškom nazivu Zlatna kupola. Od zlatnih patika koje krase stopala njegovih birača, do zlatnog sata koji označava njegov povratak, do pozlaćenog Ovalnog kabineta, Zlatna kupola logičan je korak u nadogradnji dinastije Trump.
Sa svojom astronomskom cijenom, koju Donald Trump procjenjuje na oko 175 milijardi dolara, i ekskluzivnim pristupom američkim tehnološkim i odbrambenim kompanijama ugovorima koje predsjednik koristi za jačanje američke proizvodne baze, ovaj masivni projekt predstavlja značajnu i unosnu priliku za kompanije - i investitore.
Najambiciozniji i najskuplji odbrambeni projekt u istoriji službeno se zove Slojevita protivraketna odbrana domovine, ali u Trumpovom hiperboličnom stilu, većina ljudi ga poznaje pod marketinškim nazivom Zlatna kupola.
Trump tvrdi da će sve komponente biti proizvedene u SAD, a kompanije iz Silicijumske doline igraće značajnu ulogu, uz etablirane odbrambene divove. Prema Bloombergu, više od 2.370 kompanija dostavilo je reference za učestvovanje u megaprojektu.
"Američka administracija navodi 175 milijardi dolara, ali mnogi analitičari navode mnogo veće troškove", kaže Jelena Juvan, šef Odjeljenja za studije odbrane na ljubljanskom Fakultetu društvenih nauka. "Treba uzeti u obzir da neke od tehnologija koje bi ovaj sistem trebalo da uključi nikada nisu korišćene u velikim razmjerama (npr. svemirski presretači)", rekla je ona o Trumpovim najavama da će obiman i tehnološki zahtijevan projekat biti dovršen do kraja njegovog mandata. Prema Juvan, trebalo bi najmanje decenija da sistem postane potpuno operativan zbog razvoja i testiranja novih komponenti složenog sistema.
Bloombergova analiza pokazala je da bi konačni trošak mogao da dostigne višestruko veći Trumpov trošak. Najskuplji dio višeslojne odbrane od interkontinentalnih balističkih projektila (ICBM) i hipersoničnog oružja jesu svemirski presretači, za koje se očekuje da će koštati između 160 i 540 milijardi dolara, utvrdila je u maju Kancelarija za budžet Kongresa SAD.
Iako američka vlada ne otkriva detalje, radi se o sistemu za višeslojnu odbrambenu arhitekturu, kaže Juvan. "Kombinuje senzore, presretače, radare i svemirske elemente dizajnirane za otkrivanje i suzbijanje dolaznih prijetnji, uključujući balističke rakete dugog dometa, hipersonično oružje, krstareće rakete, a potencijalno čak i prijetnje lansirane iz svemira", opisuje ona sastav i namjenu. U američkoj strategiji nacionalne bezbjednosti, predstavljenoj u novembru, navodi se da se težište raketne odbrane mora pomjeriti sa Zemlje u svemir.
Konačni troškovi projekta će takođe biti odgovarajući, a prema nekim proračunima, trebalo bi da premaše bilion dolara, odnosno 500 odsto više od Trumpove izvorne procjene.
Analitičar Todd Harrison iz Američkog preduzetničkog instituta, kog citira "The Economist", izračunao je da će
prilagođavanjem inflaciji odbrambeni program dostići cijenu civilnog svemirskog programa Apolo, koji se smatra najskupljim svemirskim projektom, s kojim su Amerikanci sletjeli na Mjesec 1960-ih.
Konačna cijena projekta će takođe biti odgovarajuća, jer bi, prema nekim proračunima, trebalo da premaši bilion dolara, odnosno 500 odsto više od Trumpove izvorne procjene.
Što se tiče troškova, posebno se spominje svemirski dio odbrane, koji mnogi porede nerealizovanim programom SDI, odnosno takozvanim Ratovima zvijezda, kojima je američki predsjednik Ronald Reagan ubrzao ekonomski slom Sovjetskog Saveza 1980-ih na štetu trke u naoružanju.
Trump s manje novca od Reagana
To je dobro za kompanije u odbrambenom, tehnološkom i svemirskom sektoru. Do sada se za učestvovanje u projektu prijavilo mnogo velikih i etabliranih odbrambenih kompanija, poput SpaceX-a Elona Muska ili Palantir Technologiesa, čiji je suosnivač Peter Thiel, te drugih velikih koncerna poput Lockheed Martina i RTX-a. To su kompanije koje imaju bliske poslovne odnose s vladom i Trumpovim unutrašnjim krugom, kao i iskustvo u području odbrane. Rok Spruk, predavač ekonomije na Ekonomskom fakultetu u Ljubljani, opisuje američku privredu kao zemlju s razvijenim i tehnološki naprednim vojno-industrijskim kompleksom, ali u okviru liberalne tržišne ekonomije.
"Sjedinjene Američke Države su tehnološki sofisticirana tržišna ekonomija u kojem je odbrana važna grana, ali ne i dominantna paradigma", dodaje Spruk u kontekstu pitanja znači li rastuća američka odbrambena potrošnja da se Sjedinjene Američke Države transformišu u ratnu ekonomiju. Spruk ističe da američki vojno-industrijski kompleks - za razliku od, recimo, Rusije - ne određuje cijelu fiskalnu strukturu, ne usmjerava radnu snagu prisilnom mobilizacijom i ne istiskuje civilne sektore. SAD troše oko tri do 3,5 odsto BDP-a na odbranu, što je puno u apsolutnom iznosu, ali ipak manji udio nego tokom Hladnog rata, kada su SAD posljednji put preduzele takav podvig.
"Treba uzeti u obzir da neke od tehnologija koje bi Zlatna kupola trebalo da uključi nikada nisu korišćene u velikim razmjerama (npr. svemirski presretači)", komentariše Jelena Juvan, šef Katedre za studije odbrane na Fakultetu društvenih nauka u Ljubljani.
Jedinstvenost i najveća sposobnost Zlatne kupole, čije dijelove SAD planiraju da rasporede na spornoj teritoriji Grenlanda kako bi presreli ruske projektile, proizlazi iz korišćenja presretača u svemiru. Naoružani sateliti, Trump je posebno oduševljen mogućnošću korišćenja laserskih sistema, mogli bi uništiti balističke projektile u prvim, najranjivijim fazama njihovog leta. Spori su i ne mogu koristiti manevre izbjegavanja, a lako ih je uočiti i zbog vidljivog izduvnog oblaka iz njihovih motora. No, tehnologija je još uvijek u razvoju, a Lockheed Martin planira da prvi put testira takve presretače u orbiti do 2028. godine.
Velika prilika
Osim temeljnih elemenata američkog vojno-industrijskog kompleksa, projekat Zlatna kupola oslanja se i na inovativnu energiju startapa poput Varda Space Industries i Apexa. S Vardom i drugim kompanijama, Agencija za raketnu odbranu potpisala je nekoliko ugovora za razvoj tehnologije svemirskih presretača, od kojih svaki vrijedi oko devet miliona dolara.
Neke kompanije, poput satelitskog startapa York, planiraju da iskoriste svoje učestvovanje u projektu, koji obećava unosne ugovore s Pentagonom, za izlazak na berzu. Kao konkurentsku prodajnu prednost za svoju inicijalnu javnu ponudu (IPO), kompanija naglašava svoju sposobnost izgradnje jeftinih satelita za Zlatnu kupolu.
Zlatna kupola bi morala obuhvatiti čak 85.000 naoružanih satelita za zaštitu u svemiru.
Harrison je izračunao da bi Zlatna kupola za svemirsku odbranu morala uključivati čak 85.000 naoružanih satelita. To je otprilike deset puta veći kapacitet od Muskovog Starlinka, koji je trenutno najveći sistem satelitske konstelacije na svijetu. Yorkova IPO od 544 miliona dolara mnogo je manja od Muskovog SpaceX-a, koji bi IPO-om krajem godine mogao prikupiti više od 30 milijardi dolara.
Njihova zajednička tačka je povezanost s projektom Zlatna kupola, koji je, osim što je izvor prihoda, ujedno i ključna referenca. SpaceX je 2021. tiho pokrenuo program Starshield, militarizovanu verziju Starlinka. Reuters izvještava da je SpaceX potpisao tajni ugovor s Pentagonom vrijedan 1,8 milijardi dolara za izgradnju špijunske mreže.
Evropa u problemima
Juvan naglašava geostrateški aspekt sistema koji će osigurati američku dominaciju u svemirskom spektru, o čemu se raspravlja i u spomenutoj strategiji nacionalne bezbjednosti. U dokumentu kojim se definiše izolacionistička Monroeova doktrina s Trumpovim dodatkom (Donroeova doktrina), svemir se prvi put službeno opisuje ne samo kao operativni domen, kao pod Joeom Bidenom, jer se izričito koristi pojam "svemirska dominacija". Strateški raketni štit, koji je znatno sofisticiraniji, skuplji i opsežniji od izraelskog taktičkog štita, otjelotvoruje američko strateško povlačenje na zapadnu hemisferu.
Zato su Trumpu potrebni i Grenland i saradnja sa Kanadom, ako već nije spremna da postane američka država. "Zato je Grenland toliko važan za američku bezbjednost", Juvan objašnjava geopolitički aspekt. "Najvjerovatniji put ruske balističke rakete usmjerene na SAD je arktički put, prelazak Arktičkog okeana prije spuštanja prema Sjevernoj Americi." Hoće li se sigurnosni kišobran proširiti i na Evropu?
"Ovdje se isključivo radi o interesima SAD; Evropa ovdje ne bi uživala nikakvu zaštitu", zaključuje Juvan.
.webp){kind=icon}
