Prema istraživanju IBM-a, čak 93 posto direktora kompanija smatra da je AI suverenitet strateški prioritet za 2026. godinu. Pojam se odnosi na sposobnost kompanije da kontrolira sopstvene sisteme vještačke inteligencije, podatke i modele bez potpunog oslanjanja na infrastrukturu velikih tehnoloških platformi.
Drugim riječima, pitanje više nije samo ko koristi vještačku inteligenciju, već ko kontrolira podatke i računarsku infrastrukturu na kojoj ona radi.
Ko danas ne definira gdje su pohranjeni njegovi podaci i koji modeli ih obrađuju, sutra može raditi po pravilima koja je postavio neko drugi.
Ovisnost o cloudu kao novi strateški rizik
Svaki put kada kompanija koristi alate poput ChatGPT-a za analizu ugovora ili Cloude Code za pisanje koda, dio poslovnih podataka prolazi kroz servere koje ta kompanija ne kontrolira.
Ti podaci mogu biti pod jurisdikcijom druge države, korišteni za treniranje budućih modela ili postati nedostupni ako regulatori uvedu nova ograničenja.
U IBM istraživanju gotovo polovina direktora navodi ovisnost o računarskim resursima u drugim regionima svijeta kao ključni razlog za preispitivanje cloud strategije.
IBM je početkom 2026. predstavio platformu Sovereign Core, koja kontrolu nad podacima i modelima ugrađuje direktno u arhitekturu sistema.
Da potražnja postoji pokazuje i tržište. Analitička kuća Gartner procjenjuje da će tržište "suverenog clouda" porasti sa 37 milijardi dolara u 2023. na 169 milijardi dolara do 2028. godine.
Novi AI igrači pokušavaju razbiti ovisnost
Problem ovisnosti o nekoliko tehnoloških platformi pokušavaju riješiti i novi akteri.
Mira Murati, bivša tehnička direktorica OpenAI-ja, osnovala je 2025. Startup Thinking Machines Lab, koji je u prvoj rundi finansiranja prikupio dvije milijarde dolara, samo na osnovu prezentacije i naučnog rada.
Njihov prvi proizvod - Tinker omogućava kompanijama da prilagode otvorene AI modele sopstvenim podacima bez složene infrastrukture i uz garanciju da se ti podaci neće koristiti za treniranje tuđih sistema.
Sličan pristup imaju i evropski projekti. Francuski Mistral razvija otvorene modele koji se mogu pokretati na sopstvenim serverima, dok Metina serija Llama omogućava lokalno korištenje modela bez slanja podataka van kompanije.
A u Adria regiji, hrvatski Daytona startup, koji je u februaru podigao investiciju od 24 miliona dolara, također konkurira na globalnom tržištu AI suvereniteta.
Ivan Burazin je u novom startupu okupio originalni tim iz Codeanywherea, pionira razvojnog okruženja u cloudu
Daytona je platforma koja omogućava kompanijama da pokreću izolirana razvojna okruženja (engl. development environments) u cloudu ili na sopstvenoj infrastrukturi.
Drugim riječima, Daytona omogućava da svaki developer ili AI agent dobije svoj privremeni server gdje može:
-
pokretati kod
-
instalirati zavisnosti
-
trenirati ili testirati modele
-
raditi AI eksperimente
-
koristiti dev alate
a da en utječe na ostatak sistema.
Zajednička ideja ovih projekata je jednostavna: smanjiti ovisnost o jednom provajderu i zadržati kontrolu nad podacima.
Evropa gradi infrastrukturu, ali ne za sve
Evropska unija pokušava smanjiti tehnološku ovisnost o SAD-u.
Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen pokrenula je 2025. inicijativu InvestAI, plan za mobilizaciju 200 milijardi eura za razvoj vještačke inteligencije u Evropi.
Dio tog novca namijenjen je izgradnji četiri gigafabrike za vještačku inteligenciju sa oko 100.000 čipova svaka. Cilj je da evropske kompanije dobiju pristup velikim računarskim kapacitetima bez oslanjanja na američke cloud provajdere.
EU paralelno razvija i EU Sovereign Tech Fund, fond od 350 miliona eura za razvoj otvorenog koda, kao i novi Scaleup Europe Fund, do sada najveći fond za investiranje u Evropske startupe u kasnijoj fazi razvoja.
Međutim, tu nastaje problem za regiju.
Srbija ima status pridružene zemlje u programu Horizon Europe i može učestvovati u mnogim istraživačkim projektima. Ali infrastrukturni programi poput InvestAI gigafabrika ili kohezijskih fondova rezervirani su samo za članice EU.
To znači da kompanije iz regije moraju poštovati evropsku regulativu o vještačkoj inteligenciji, ali nemaju pristup infrastrukturi koju EU gradi.
U praksi to znači da firma iz Srbije koja razvija AI softver plaća Amazonu ili Microsoftu punu tržišnu cijenu za računarske resurse.
Drugim riječima, pravila važe za sve, ali infrastruktura nije dostupna svima.
Suverenitet počinje u strategiji kompanije
Ipak, digitalni suverenitet ne mora biti projekt rezerviran za države.
Kompanije mogu graditi sopstvenu strategiju kombiniranjem lokalne infrastrukture, otvorenih modela i cloud servisa.
Hibridni pristup, u kojem se osjetljivi podaci obrađuju lokalno, a manje kritični procesi u cloudu, već danas je realna opcija za firme srednje veličine.
Suverenitet se rijetko gradi jednom velikom odlukom. Češće nastaje nizom manjih izbora: ugovor bez klauzule o prenosivosti podataka, tim koji poznaje samo jedan alat ili model treniran isključivo na jednoj platformi.
Razlika između onih kompanija koje će to uraditi na vrijeme i onih koje će reagirati tek kada zavisnost postane problem neće biti tehnološka.
Bit će strateška.
.webp){kind=icon}
