Trenutno smo unutar energetskog šoka zbog sukoba na Bliskom istoku, pri čemu Evropska centralna banka (ECB) očekuje inflaciju energije u 2026. godini na više od šest odsto, nakon minus jedan odsto u 2025. To potvrđuje da se početni inflacioni impuls ponovo prenosi prije svega kroz gorivo, grijanje i električnu energiju, kao što je bio slučaj tokom posljednjeg energetskog šoka 2022, kada je prema računici ECB, za svakih 10 odsto rasta cijene gasa, ukupna inflacija u evrozoni porasla za oko 0,6 procentnih poena, nakon godinu dana. Drugim riječima, energija ostaje glavni okidač inflacije u kratkom roku. Od početka godine cijene nafte porasle su s oko 60 dolara za barel na oko 100, dok gas bilježi rast od oko 25 evra za megavat-sat na oko 40.
Nagli rast cijena energije nije samo jednokratni cjenovni šok, nego početna tačka šireg inflacionog procesa, ali se potom preliva na druge komponente potrošačke korpe. Oko 75 odsto ukupnog inflacionog učinka proizilazi iz sekundarnih efekata, odnosno kroz rast troškova proizvodnje i transporta. Upravo zato se inflacioni učinak energetskog šoka može zadržati i nakon što se same cijene energenata počnu stabilizovati.
Iskustvo iz posljednjeg energetskog šoka 2022. pokazuje da je rast cijena nafte prethodio rastu inflacije koja je uslijedila s kraćim vremenskim odmakom. Inflacioni talas dosegao je vrhunac krajem 2022. godine, dok je nafta dostigla vrhunac sredinom godine. Barel nafte narastao je sa oko 55 dolara na oko 120, dok je inflacija porasla sa oko jedan odsto na više od 10 odsto.
Učinak porasta cijene energije odmah se očitava na rastu inflacije goriva za transport. Zemlje Adria regiona po pravilu imaju veći udio goriva u inflaciji u odnosu na prosjek EU, s izuzetkom Sjeverne Makedonije, gdje državne subvencije ublažavaju prenos viših cijena energije na potrošače. U potrošačkoj korpi prosječan udio goriva u EU iznosi oko četiri odsto, dok se u zemljama Adria regiona kreće između tri odsto i 10 odsto. Najviši je u Bosni i Hercegovini (oko 10 odsto), a najniži u Sjevernoj Makedoniji (tri odsto).
Sekundarni kanali poput hrane imaju veći uticaj na ukupnu inflaciju s kraćim vremenskim odmakom, odnosno kroz više troškove proizvodnje koji se postupno prelivaju kroz lance snabdijevanja. To je posebno važno za našu analizu jer podupire tezu da se više cijene energije s vremenskim odmakom prelivaju na vještačka đubriva, poljoprivredu i potom cijene hrane. Drugim riječima, glavni rizik nije nužno trenutni skok cijena hrane, nego mogućnost da inflacija hrane dodatno ojača kasnije tokom godine.
U posljednjem energetskom šoku najbrže i najizraženije porasle su cijene ulja i masti, za više od 30 odsto, te mlijeka, sira i jaja, za oko 28 odsto. Ostale komponente hrane rasle su sporije, uglavnom ispod 20 odsto, i s primjetnim vremenskim odmakom.
Ključno pitanje za tržišta nije da li će cijena energije pasti, nego da li će inflacija pasti zajedno s njima. Iskustvo iz prethodnog energetskog šoka pokazuje da odgovor najčešće glasi - ne odmah.
Zanimljivo je posmatrati kako preduzeća i potrošači reaguju na trenutni energetski šok. Dok je povjerenje potrošača od početka godine oslabilo, poslovni sentiment ostao je otporniji i čak se djelimično oporavio.
Očekujemo da su cijene nafte i gasa dosegle vrhunac, oko 100 dolara za barel i oko 50 evra po megavat-satu, te da će se u nastavku godine postupno stabilizovati u rasponu od 80 do 100 dolara za barel. Zbog snažnih sekundarnih efekata na privredu, rast inflacija će se kretati s odmakom u odnosu na energiju. Inflacioni pritisci ostaće povišeni u drugoj polovini godine. Drugim riječima, cijene energije možda izlaze iz fokusa, ali inflacija se ponovo vraća. U takvom okruženju revidirali smo očekivanja za inflaciju za zemlje Adria regiona prema gore.
