Skupi gas ponovo prijeti Evropi pred zimu

Nova eskalacija sukoba na Bliskom istoku uticala je da evropske cijene gasa dostignu najviši nivo u posljednje tri godine, podižući evropska strahovanja od nestašice zaliha naredne zime ili u najboljem slučaju poprilično visokog računa za grijanje.

Iako je Evropska unija sada već na pola puta uobičajene sezone za obnavljanje zaliha gasa, skladišta su popunjena samo 54 odsto, što je istorijski drugi najniži nivo za ovo doba godine i skoro 16 procentnih poena niže od prosjeka u prethodnoj deceniji. U Njemačkoj, evropskom industrijskom gigantu sa najvećim kapacitetima za skladištenje gasa, skladišta su popunjena tek nešto više od 45 odsto.

Prema ocjeni finansijskog direktora norveške energetske kompanije Equinor Torgrima Reitana, čak i ako se otvori Hormuz, Evropa ne može dostigne ciljani nivo skladištenja gasa prije zime. Budući da se čini daleko kraj rata u Iranu i blokada Hormuškog moreuza, kojim prolazi gotovo sav izvoz nafte i LNG-a iz Zalivskih zemalja, analitičari sve više ukazuju da je situacija sa gasom u EU u "opasnoj zoni".

Rekordi se probijaju

Evropsko tržište gasa nalazi se u opasnoj situaciji, sličnoj onoj koju je doživjela na vrhuncu američko-izraelskog bombardovanja Irana u martu, budući da referentne cijene gasa probijaju trogodišnji rekord.

Nakon što je Washington proširio svoju vazdušnu ofanzivu na Iran, a Teheran uzvratio napadima na Bahrein i Kuvajt, holandska referentna cijena prirodnog gasa( TTF), juče je probila trogodišnji rekord od oko 62 evra po megavat-satu (MWh), iz marta ove godine. Iako je to daleko od petogodišnjeg rekorda iz avgusta 2022. godine kada je TTF iznosio čak oko 340 evra po MWh, analitičari ističu da će evropske zalihe gasa biti pod jakim pritiskom ove zime jer sukob na Bliskom istoku odlaže očekivani oporavak izvoza katarskog tečnog prirodnog gasa (LNG) u kritičnoj ljetnjoj sezoni skladištenja gasa.

Bloomberg Skladišta gasa u Barseloni

"Hladan početak zime bi značajno povećao troškove ispunjenja cilja EU od 80 odsto skladištenja", kaže Andreas Schroeder, šef energetske analitike u nezavisnoj konsultantskoj kompaniji ICIS. "Iako je bezbjednost snabdijevanja i dalje dostižna, troškovi njenog postizanja naglo rastu".

Evropska skladišta gasa prema analizi ICIS-a i dalje mogu da dostignu cilj od najmanje 80 odsto popunjenosti do kraja novembra, ali bi čak i uz stabilizaciju cijene gasa na oko 60 evra po MWh očuvanje sigurnosti snabdijevanja moglo da zahtjeva "potencijalno skupu državnu intervenciju".

Evropska skladišta gasa su trenutno popunjena za deset procentna poena manje nego u istom trenutku prošle godine, a skoro 16 procentnih poena manje od prosjeka u prethodnoj deceniji.

Borba Evrope i Azije

Uprkos tome što diplomate tvrde da su razgovori i dalje u toku, najnovija eskalacija na Bliskom istoku ponovo ugrožava brodarski saobraćaj koje prolazi kroz Hormuški moreuz, kroz koji uobičajeno prolazi oko 20 odsto svjetske nafte i gasa. Prema računici ICIS-a, samo 26 teretnih tereta LNG-a uspjelo da pređe istočno iz Zaliva od početka sukoba 28. februara, u poređenju sa uobičajenih 90 do 100 svakog mjeseca.

Zatvaranje Hormuškog moreuza spustio je evropski uvoz LNG-a na najniži sezonski nivo od 2021. godine, to jest za zapanjujućih 33 odsto u odnosu na prethodnu godinu. Dok LNG ostaje zaglavljen u Zalivu, očajna azijska tržišta kako bi osigurala sopstveni energetski opstanak agresivno nadmašuju finansijskim ponudama i uspijevaju da preusmjere američke pošiljke LNG Evropi. Ovo brzo preusmjeravanje američkih ponuda izložilo je evropski kontinent ozbiljnim manjkovima i to u trenutku kada globalna konkurencija za alternativne izvore energije dostiže vrhunac, ne samo zbog grijanja, već i zbog proizvodnje struje.

Evropski kupci kupili bezmalo cjelokupnu proizvodnju LNG-a iz ruskog nalazišta Yamal/Bloomberg 

Da evropska trka za obnavljanje zaliha gasa bude izazovnija, rast cijena gasa utiče na to da evropskim trgovcima energentima biva manje profitabilno da sada prije zime kupuju i skladište gorivo, jer nema uobičajenog ljetnjeg sezonskog popusta. U pokušaju da smanji troškove, EU je ublažila pravila o skladištenju gasa, dozvoljavajući zemljama da umjesto standardnog zahtjeva od 90 odsto popunjenosti kapaciteta skladišta, ciljaju na najmanje 80 odsto do početka novembra kada se završava uobičajena sedmomjesečna sezona dopunjavanja rezervi gasa.

"Evropa je na dobrom putu da uđe u zimu sa najnižim rezervama gasa od energetske krize 2022. godine", rekla je Natasha Fielding, šefica odjeljenja za cijene gasa i tečnog prirodnog gasa u kompaniji Argus.

Većina analitičara očekuje da će na jesen evropski nivoi skladištenja gasa dostići nešto više od 70 odsto, što bi Evropu ostavilo sa manjim rezervama i većom izloženošću spot cijenama LNG-a ako potražnja prati normalne sezonske obrasce. Za Evropu, ishod iranskog sukoba će odrediti da li će niže nivoe zaliha gasa uspjeti da izdrži ili će one postati glavni izvor zimske nestabilnosti cijena gasa za evropske potrošače.

A da jača uvjerenje da cijene i dalje imaju prostora za rast svjedoče potezi investicionih fondova i drugih spekulanata, čije opklade su skočile za 36 odsto u prošloj nedjelji. Kako prenosi Bloomberg, to je najveći nedjeljni porast od početka 6. marta, a nestabilnost na evropskim tržištima gasa je visoka, pri čemu su referentne cijene porasle za oko 40 odsto samo ovog mjeseca, jer je mirovni sporazum između SAD i Irana propao.

Grčki veto kao spas?

EU je, inače, najveći svjetski uvoznik LNG-a, pri čemu je prošle godine uvezla rekordnih 146 milijardi kubnih metara. I dok nastoji da dugoročno obezbijedi snabdijevanje gasom većom proizvodnjom u rumunskom dijelu Crnog mora, uvozom iz Azerbejdžana, kao i iz Afrike, za EU ove i sljedeće godine predstavlja popriličan izazov njena sopstvena odluka da od sljedeće godine prekine uvoz ruskog LNG-a, što će u aktuelnoj situaciji samo dodatno zategnuti već zategnuto evropsko tržište gasa.

Apsurda li, tržište bi moglo da bude malo relaksirano najnovijom političkom krizom u ratu evropske dvadesetsedmorice, to jest time što je grčki premijer Kyriakos Mitsotakis stavio veto na najnoviju rundu sankcija EU protiv Rusije, uslovljavajući svoju podršku izmjenom prošlogodišnje odluke o zabrani "kupovine, uvoza ili transfera, direktno ili indirektno" LNG-a koji "potiče iz Rusije ili se izvozi iz Rusije", a koja bi trebalo da stupi na snagu 2027. godine.

 Grčki premijer Kyriakos Mitsotakis vetom brani interese Grčke i grčke brodarske kompanije/Bloomberg 

Grčka, koja je domaćin najveće trgovačke flote na svetu, želi da se ova zakonska odluka EU revidira kako bi se omogućio nastavak transporta ruskog TPG-a nakon isteka roka, čime praktično brani interese grčke kompanije Dynagas grčkog milijardera Georgea Prokopioua. Ova kompanija specijalizovana za pomorski transport na temperaturama ispod nula stepeni Celzijusa, kupila je 11 specijalnih tankera za LNG, uključujući sedam ledolomaca posljednje generacije, za dopremanje gasa iz ruskog gasnog postrojenja Yamal u Sibiru.

Evropski kupci su ove godine praktično kupili cjelokupnu proizvodnju LNG-a uz Yamala, a grčka vlada i Dynagas tvrde da će zabrana ruskog LNG-a naštetiti evropskoj industriji pomorskih usluga, uništiti mogućnosti zapošljavanja, osnažiti strane konkurente, a da na kraju suštinski neće oslabiti ratni fond zvanične Moskve.

Pregovori u Briselu zasad nisu doveli do riješenja, ali izuzeće Grčke iz zabrane ruskog gasa nakon što je odluka već donijeta bi napravilo popriličan presedan u institucionalnom funkcionisanju EU, a grčkom pomorskom gigantu omogućilo da ruski LNG isporučuje klijentima van EU, prevashodno u Aziji.