Donald Trump je u januaru 2025. potpisao izvršni nalog za pravljenje odbrambenog sistema pod nazivom Golden Dome, raketni štit koji kombinira izraelski Iron Dome model sa svemirskim presretačima. Bloomberg je u aprilu 2026. izvijestio da je Pentagon odabrao Anduril Industries i satelitski startup Impulse Space za razvoj presretača, tehnologije koja još uvijek ne postoji. Impulse radi kao podizvođač, ugovori su tajni, a operativna sposobnost očekuje se tek do 2028. Kongres je za 2026. odobrio 13,4 milijarde dolara samo za svemirske i proturaketne sisteme, a ukupan projekt je vrijedan oko 185 milijardi dolara.
Ni Evropa ne posustaje u odbrambenoj industriji
Evropa je odgovorila brzo. Prema zajedničkom izvještaju platforme Dealroom i NATO Inovacionog fonda, startupi iz sektora odbrane, sigurnosti i otpornosti (engl. Defence, Security and Resilience ili DSR) prikupili su rekordnih 8,7 milijardi dolara u 2025, rast od 55 posto u godinu dana. Vještačka inteligencija pokreće 44 posto tih ulaganja, najveći udio u šest godina, jer autonomni sistemi i softver za donošenje odluka postaju okosnica nove generacije odbrane. Centralna i Istočna Evropa imaju najbrži rast u broju investicijskih rundi, 2,7 puta više nego 2020. Strani kupci više ne traže samo municiju, traže softver, integraciju i certificirane inženjerske partnere.
Odbrambena tehnologija danas funkcionira slično kao AI sektor prije nekoliko godina. Zbog rastućih sigurnosnih tenzija države sve više finansiraju čitave ekosisteme kompanija koje razvijaju softver, autonomne sisteme, senzore i svemirske platforme.
Anduril Industries je za manje od deset godina izrastao iz startupa u kompaniju vrijednu 61 milijardu dolara, uz podršku fondova poput Andreessena Horowitza i Founders Funda. Prihodi kompanije premašili su 2,2 milijarde dolara u 2025, dok Pentagon sve više prebacuje razvoj novih sistema s tradicionalnih vojnih dobavljača na tehnološke firme i startupe.
Vještačka inteligencija postaje njihova centralna infrastruktura odbrambene industrije, od autonomnih dronova i satelitske analitike do sistema za donošenje odluka u realnom vremenu.
Iako Balkan nema direktan pristup evropskim odbrambenim fondovima, regija već ima tehnološku industriju koju strani kupci plaćaju i akviziraju, kao što je prošle godine bila akvizicija MUST solutions, dron kompanije iz Beograda, od CSG-a.
Regija već radi za globalnu odbrambenu industriju
Taran Aerospace, inženjerska firma iz Beograda osnovana 2023, dizajnira svemirske letjelice za američke startupe koji rade na misijama ka Mjesecu i dubokom svemiru. Kompanija ima ISO 9001 i ISO 27001 certifikate, što je uslov ugovora u kojima je zaštita intelektualne svojine kritična. Inženjering i proizvodnju drže pod istim krovom, što daje bržu isporuku i nižu cijenu od zapadnih konkurenata.
U Hrvatskoj je njemački Rheinmetall u martu 2026. kupio 51 posto zagrebačkog DOK-INGa, proizvođača robotskih vozila za razminiranje i vojni inženjering. Osnivač Vjekoslav Majetić zadržao je 49 posto kompanije, a Rheinmetall je istovremeno najavio da Hrvatska postaje razvojni centar za bespilotne i autonomne sisteme. DOK-ING već sarađuje sa slovenskom firmom Valhalla Turrets na integraciji protuzračne platforme Komodo i s južnokorejskim LIG Nex1om na globalnim tržištima. DOK-ING u projektu učestvuje kao razvojni partner za autonomne i protuzračne sisteme.
Zapadni naručioci u regiji traže inženjerski IP, certificiranu proizvodnju i softversku integraciju, dok klasična proizvodnja komponenti ostaje u drugom planu. Ono što Beograd, Zagreb i Ljubljana imaju, Zapadna Evropa i Amerika već plaćaju, bez previše pitanja o članstvu u EU.
Fondovi su zatvoreni, industrija nije
Slovenija i Hrvatska kao članice EU mogu aplicirati za Evropski program odbrambene industrije (engl. European Defence Industry Programme ili EDIP), vrijedan 1,5 milijardi eura za 2026. i 2027, uz dodatnu milijardu eura iz Evropskog odbrambenog fonda. Srbija, Bosna i Hercegovina i Sjeverna Makedonija tu kartu nemaju, ali im ulaz ostaje otvoren kroz ugovore s industrijom, ne kroz fondove. Američki svemirski startupi ne biraju partnere po fondovskim listama, nego po certifikatima, inženjerima i referencama.
Odbrambena tehnologija postaje industrijska politika. Amerika gradi ekosistem oko Andurila i Impulse Spacea, Rheinmetall širi svoj evropski lanac preko Bugarske, a sada i Hrvatske. Svaka od ovih transakcija šalje isti signal: strani igrači traže tehnološke partnere, ne jednokratne podugovarače.
Razlog zbog kog američke i evropske firme dolaze u regiju nije samo niža cijena rada. Odbrambena industrija danas pati od ozbiljnog nedostatka inženjera i proizvodnih kapaciteta. Evropa pokušava povećati proizvodnju municije, dronova i raketnih sistema, ali veliki dio kontinenta nema dovoljno proizvodnih pogona niti dovoljno inženjerskog kadra za brzu isporuku. Zemlje centralne i istočne Evrope zato postaju prirodan produžetak zapadnih lanaca razvoja i proizvodnje.
Balkan ima ono što fondovi i vojni integratori trenutno traže: mašinske inženjere, embeded softver timove i iskustvo u industrijskoj proizvodnji.
Odbrambena industrija sve više funkcionira kroz mreže tehnoloških kompanija, proizvodnih partnera i AI dobavljača raspoređenih kroz više država. Pitanje za Balkan je može li izgraditi sopstvene tehnološke kompanije prije nego što tržište potpuno konsoliduju veliki američki i evropski igrači.
To dugoročno znači da najveći dio vrijednosti ostaje van regije. Kompanije koje kontroliraju proizvod, softver i intelektualnu svojinu zadržavaju najveće marže, pristup izvoznim tržištima i mogućnost daljnjeg razvoja novih sistema. Inženjerske firme bez sopstvenog proizvoda ostaju zavisne od ugovora velikih zapadnih naručilaca i teže grade globalno prepoznatljive kompanije.
U trenutku kada Pentagon i evropske vlade milijarde dolara prebacuju ka AI i autonomnim sistemima, regija prvi put ima priliku da uđe u lanac razvoja napredne odbrambene tehnologije dok globalni lanci razvoja još nisu zatvoreni.
.webp){kind=icon}
