Proizvodnja u kosmosu više nije naučna fantastika. Tokom 2025. godine nekoliko kompanija uspješno je proizvelo materijale u orbiti i vratilo ih na Zemlju s osobinama nedostižnim u zemaljskim fabrikama.
Prema Specter karti svemirskih startupa, više od četiristo devedeset startupa razvija rješenja u proizvodnji, logistici i energetici u orbiti, takozvana SpaceTech industrija (engl. SpaceTech - svemirska tehnologija).
Zašto kosmos, kada imamo fabrike na Zemlji
U svemiru nema značajne gravitacije kao na Zemlji (vlada mikrogravitacija), a atmosferski pritisak je ekstremno nizak u poređenju sa Zemljom.
Na Zemlji je zrak svuda oko nas - čak i u najčistijim fabrikama postoje mikroskopske čestice, gasovi i vlaga koji mogu kontaminirati materijale tokom proizvodnje (posebno čipove, optiku ili lijekove). Zato se koriste skupe "čiste sobe", filteri i vakuum-komore u proizvodnji ovakvih materijala.
Nasuprot tome, u svemiru praktično nema zraka, vlage ni čestica koje bi se mogle zalijepiti za materijale tokom proizvodnje. To znači da se proizvodnja može odvijati u skoro savršeno čistom okruženju, bez dodatnih sistema za filtriranje.
Dakle, ono za šta na Zemlji treba kompleksna i skupa infrastruktura, u svemiru dolazi "besplatno" - čisto okruženje bez zagađenja.
Više od 70 posto eksperimenata s materijalima u kosmosu pokazalo je poboljšanja u strukturi i uniformnosti. Prirodni vakuum kosmosa, s pritiskom deset biliona puta nižim nego na Zemlji, eliminira kontaminaciju. Sve je to lijepo, ali ko se time bavi i šta je s transportnim troškovima do orbite?
Ko se time bavi
Američki startup Varda se fokusira na farmaceutske proizvode visoke vrijednosti, poput antitijela, tržišta vrijednog više od 200 milijardi dolara godišnje. Umjesto masovne proizvodnje u orbiti, Varda proizvodi male količine antitijela u svemiru, koja se zatim na Zemlji koriste za daljnju industrijsku proizvodnju.
Will Bruey, izvršni direktor Varde, naveo je da nedostatak gravitacije omogućava aktivnim farmaceutskim sastojcima da kristaliziraju drugačije, stvarajući nove formulacije lijekova koje bi inače bile nemoguće. Varda razvija procese za kristalizaciju bioloških lijekova u laboratoriji od 10.000 kvadratnih metara u El Segundu, u Kaliforniji.
Britanski startup SpaceForge primjenjuje sličan model u poluprovodnicima. Njihova tvrdnja je da u svemiru mogu proizvesti materijale višestruko čišće od onih iz najboljih fabrika na zemlji, što ima direktne implikacije za 5G infrastrukturu, električna vozila i avioindustriju.
Joshua Western, izvršni direktor SpaceForgea, objasnio je da kompanija može proizvesti poluprovodne materijale do 4.000 puta čišće nego na Zemlji.
Spaceium, podržana od Y Combinatora, gradi depoe za ponovno punjenje goriva u orbiti. Ashi Dissanayake, izvršna direktorica Spaceiuma, objašnjava da kompanija gradi "svemirski autoput" sa stanicama gdje svemirski brodovi mogu da se pripoje, ponovo napune i nastave put.
SpaceX - skriveni igrač koji omogućava svemirsku tehnologiju
Glavno pitanje je - kada ovi startupi nešto hoće da pošalju u svemir, kako taj proces funkcionira, kome se obraćaju? Vrlo jednostavno, treba da koriste neku raketu koja može poslati taj materijal u orbitu, a najkvalitetniji igrač je SpaceX.
Kako prenosi Bloomberg, SpaceX je u decembru prošle godine objavila da će u 2026. izaći na berzu s procijenjenom vrijednosti kompanije od 800 milijardi dolara, što će biti najveći IPO u historiji (engl. Initial Public Offering - objavljivanje akcije na berzi).
Izvor: Industrijski kompleks i baza za lansiranje raketa kompanije SpaceX Starbase u Boka Čiki, Teksasu. Fotograf: Mark Felix/Bloomberg
Za većinu kompanija koje razvijaju svemirsku proizvodnju, SpaceX je trenutno jedina realna i isplativa kapija ka orbiti, držeći faktički monopol nad komercijalnim orbitalnim transportom zahvaljujući učestalosti lansiranja i najnižim troškovima transporta.
Adria SpaceTech: Fokus gotovo isključivo u Sloveniji
Za razliku od SAD-a i Zapadne Evrope, SpaceTech ekosistem u Adria regiji je izuzetno ograničen i praktično se svodi na nekoliko kompanija u Sloveniji, koje su integrirane u evropske svemirske lance snabdijevanja.
Glavni razlog što je Slovenija jedina zemlja u Adria regiji koja se bavi svemirskom tehnologijom jeste jaka podrška na fakultetima u Mariboru i SPACE-SI, centru za promociju svemirskih nauka i tehnologija.
Jedna od njih je SkyLabs, kompanija specijalizirana za minijaturne elektronske sisteme za satelite. SkyLabs razvija hardver i softver za upravljanje podacima na letjelicama, komunikaciju između svemirskog i zemaljskog segmenta, kao i komponente otporne na radijaciju, što je ključno za dugotrajan rad u orbiti. Njihov fokus nije masovna proizvodnja, već visoko prilagođena, "tailor-made" rješenja za zahtjevne svemirske misije.
Drugi primjer je Balmar, kompanija koja dolazi iz industrijskog inženjeringa i proizvodnje, a danas je dio evropskog svemirskog industrijskog lanca. Balmar proizvodi precizne metalne i mehaničke komponente koje se koriste u svemirskim sistemima, oslanjajući se na iskustvo iz automobilske i avioindustrije.
Zajedničko za ove kompanije jeste da ne razvijaju svemirske fabrike ili orbitalnu proizvodnju, već funkcioniraju kao dobavljači ključnih komponenti i tehnologija za veće evropske i globalne svemirske projekte. To jasno pokazuje gdje se Balkan trenutno nalazi u svemirskoj industriji - kao pouzdan podizvođač, ali još uvijek ne i kao inovator na nivou orbitalne proizvodnje.
Geopolitika kao skriveni pokretač
Iza tehnološkog entuzijazma krije se i strateški motiv.
Globalna zavisnost od nekoliko proizvodnih centara, posebno u Aziji, čini lance snabdijevanja izuzetno ranjivim. Proizvodnja u orbiti, van nacionalnih jurisdikcija, nudi alternativu koja je imuna na sankcije, trgovinske ratove i političke eskalacije.
To svemirsku proizvodnju pretvara iz tehnološkog eksperimenta u geopolitičku opciju.
Razlika između ovog talasa i prethodnih "svemirskih hajpova" je jednostavna: proizvodi već postoje. Materijali su proizvedeni, vraćeni i testirani. Tehnologija se dokazuje. Ono što još nije dokazano jeste ekonomija u velikim razmjerama.
Budućnost ove industrije zavisit će manje od vizije, a više od bilansa stanja. Ali prvi put, svemirske tehnologije i proizvodnja više ne izgledaju kao ideja ispred svog vremena, već kao ozbiljno tržište u nastajanju.
.webp){kind=icon}
