Maroko balansira između Madrida i Washingtona

Slike desetina hiljada migranata koji pokušavaju preći granicu između Maroka i španskih enklava Seute i Melilje obišle su svijet. Na prvi pogled, djeluje da je riječ o još jednom migrantskom talasu na vanjskim granicama Evropske unije. Međutim, posljednja dešavanja mnogo više govore o geopolitičkom položaju Evrope nego o samim migracijama. Ono što se ovih dana odvija na jugu Španije pokazuje koliko su migracije postale instrument političkog pritiska i koliko se Evropska unija danas nalazi između sopstvenih vrijednosti i sve složenijih odnosa sa Sjedinjenim Američkim Državama.

Seuta i Melilja nalaze se pod španskom upravom gotovo pet vjekova. Iako danas gotovo niko ozbiljno ne osporava njihov status, činjenica da dvije evropske teritorije predstavljaju eksklave na afričkom kontinentu čini Španiju jedinstveno ranjivom. Dovoljno je da kontrola na marokanskoj strani granice oslabi ili bude selektivno primjenjivana kako bi Madrid bio suočen s političkom i sigurnosnom krizom ogromnih razmjera. Upravo zato migracije na ovom prostoru odavno predstavljaju mnogo više od humanitarnog pitanja.

Zbog toga ni trenutni razvoj događaja ne treba posmatrati izolirano od šireg geopolitičkog konteksta. Maroko danas uživa snažnu političku podršku administracije Donalda Trumpa, čiji korijeni sežu još u njegov prvi predsjednički mandat. Nakon potpisivanja Abrahamovih sporazuma i normalizacije odnosa s Izraelom, Sjedinjene Države priznale su marokanski suverenitet nad Zapadnom Saharom, što predstavlja jedan od najvećih vanjskopolitičkih uspjeha Rabata u posljednjim decenijama. Istovremeno, bliski odnosi marokanske kraljevske porodice s Trumpovim okruženjem dodatno učvršćuju poziciju Maroka u Washingtonu.

Na drugoj strani nalazi se Vlada Pedra Sancheza, koja se u prethodnom periodu profilirala kao jedan od najglasnijih evropskih kritičara politike Washingtona i izraelske vlade. Priznanje Palestine, oštre kritike izraelskih vojnih operacija i odbijanje da španska teritorija bude korištena u američkim operacijama protiv Irana učinili su Madrid jednim od najistaknutijih evropskih glasova koji se otvoreno suprotstavljaju aktuelnoj geopolitičkoj konstelaciji.

U takvom kontekstu drugačije izgledaju i snimci na kojima marokanske sigurnosne snage kombijima prevoze migrante do neposredne blizine granice sa Španijom. Bez obzira na to hoće li se ikada pojaviti dokazi o bilo kakvoj široj političkoj koordinaciji, teško je zanemariti činjenicu da se migrantski pritisak intenzivirao upravo u trenutku kada su odnosi između Madrida i Washingtona dostigli jedan od najnižih nivoa u posljednjih nekoliko godina. Tajming je, u međunarodnim odnosima, često jednako važan kao i sami događaji.

Međutim, možda je još zanimljivije pitanje kako je na sve reagirala Evropska unija. Dok je Italija gotovo trenutno pooštrila granične kontrole prema Španiji kako bi spriječila sekundarne migrantske tokove, Brisel nije pokazao naročitu spremnost da insistira na dosljednoj primjeni procedura koje godinama predstavlja kao jedan od temelja evropskog sistema azila. Stiče se utisak da je, suočena s organiziranim i masovnim prilivom migranata, Evropska unija prešutno prihvatila odlučniji odgovor španskih vlasti, uključujući i brzo vraćanje velikog broja ljudi nazad u Maroko. Kada migracije postanu instrument vanjskopolitičkog pritiska, čak i evropski pravni standardi pokazuju znatno veću fleksibilnost.

Takav pristup predstavlja značajan zaokret u odnosu na migrantsku politiku koju je Evropska unija gradila tokom prethodne decenije. Nakon migrantske krize iz 2015. godine, Brisel je insistirao da se zaštita vanjske granice ne smije odvijati nauštrb međunarodnog prava, prava na azil i individualnog razmatranja svakog zahtjeva za međunarodnu zaštitu. Ovoga puta, međutim, čini se da je procjena bila drugačija. Ako se masovne migracije doživljavaju kao organizirani instrument političkog pritiska druge države, tada se više ne posmatraju isključivo kroz humanitarnu, već i kroz sigurnosnu prizmu. Time se mijenja i politička računica evropskih institucija. Umjesto rasprave o pravima migranata, u prvi plan dolazi pitanje otpornosti država članica na vanjske pokušaje destabilizacije.

Upravo tu se krije možda i najvažnija lekcija ove krize. Evropska unija danas pokušava pronaći ravnotežu između sigurnosne zavisnosti od Sjedinjenih Država i sve izraženije potrebe za sopstvenom strateškom autonomijom. Dok pojedine članice, posebno na istoku kontinenta, i dalje američko vojno prisustvo smatraju nezamjenljivom garancijom sigurnosti uslijed rata u Ukrajini i straha od Rusije, sve je više država koje procjenjuju da prevelika politička zavisnost od Washingtona ograničava sposobnost Evrope da vodi samostalnu vanjsku politiku. Tokom Hladnog rata ta zavisnost predstavljala je cijenu sigurnosti. Danas, kada se strateški prioriteti Washingtona i evropskih prijestolnica sve češće razilaze, ista ta zavisnost postaje političko ograničenje.

Migrantska kriza na granici Maroka i Španije zato prevazilazi pitanje zaštite vanjske granice Evropske unije. Ona predstavlja ogledalo nove geopolitičke realnosti u kojoj migracije postaju sredstvo političkog pritiska, regionalni partneri velikih sila dobijaju sve važniju ulogu, a Evropa pokušava pronaći svoje mjesto između sigurnosne zavisnosti i političke samostalnosti.

Na kraju, najveću cijenu ovakvih geopolitičkih nadmetanja i dalje plaćaju ljudi. Desetine hiljada migranata koji su pokušali preći ogradu u Seuti i Melilji nisu ni statistika ni politički rekviziti. Riječ je o ljudima koji u Evropi vide priliku za dostojanstveniji život. Upravo ta nada postala je ranjivost koju države sve češće koriste kao instrument vanjske politike. Migranti nisu izazvali novu geopolitičku krizu – oni su je samo učinili vidljivom. Dok se oni nadaju boljoj budućnosti, evropske prijestolnice suočavaju se sa znatno težim pitanjem: kako očuvati sopstvenu sigurnost, sopstvene vrijednosti i političku autonomiju u svijetu u kojem njihov najvažniji saveznik više nije nužno i njihov najpredvidljiviji partner. Granice više ne štite samo od ilegalnih prelazaka, već i od geopolitičkih pritisaka koji se sve češće provode upravo kroz migracione tokove. 

Komentar ne odražava nužno mišljenje uredništva Bloomberg Adrije i njenih vlasnika.