Od podizvođača do regionalnog igrača: Kako je Integral prebrodio OFAC sankcije

Od firme koja je devedesetih godina učila posao kao podizvođač međunarodnih građevinskih kompanija do izvođača radova na nekim od najvećih infrastrukturnih projekata u Bosni i Hercegovini (BiH) i regionu - put kompanije Integral inženjering iz Laktaša traje već 37 godina. Tokom tog perioda kompanija nije gradila samo autoputeve, tunele, mostove i hidroenergetske objekte već i poziciju jednog od najznačajnijih regionalnih igrača u oblasti niskogradnje.

Ipak, najveći izazov u novijoj istoriji kompanije nije bio inženjerske prirode, bilo je to stavljanje Integrala na listu OFAC američkog Ministarstva finansija 2022. godine. Nakon 18 mjeseci kompanija je uklonjena sa liste, ali finansijske posljedice tog perioda osjećaju i danas.

Maja Stanković Praštalo, direktorica kompanije Integral inženjering Laktaši, za Bloomberg Adriju je govorila o razvoju kompanije, najvećim projektima, iskustvu sa OFAC sankcijama, aferi krađe korporativnog identiteta u Rumuniji, izazovima na projektima koje izvodi, ali i planovima za budućnost.

Ipak, za nju najizazovniji period u istoriji kompanije bio je faza u kojoj je Integral učio pravila rada u međunarodnom okruženju i kad je prerastao od podizvođača u glavnog izvođača i konzorcijalnog lidera.

"Integral trpio kritike za pitanja koja nisu bila odgovornost izvođača"

Integral inženjering posluje od 1989. godine, kako je tekao razvoj kompanije, koji period je bio najizazovniji i ključan za pozicioniranje Integrala kao vodećeg igrača u oblasti niskogradnje?

Integral inženjering je privredno društvo koje je, od prvog dana pa do danas, zasnovano na domaćem preduzetništvu i na domaćem kapitalu. Osnovala ga je grupa preduzetnika, od kojih je moj otac, Slobodan Stanković, bio direktor, suvlasnik, a onda i vlasnik Integrala, sve do smrti 2023. godine. Integral je prolazio kroz različite organizacione forme, a danas je akcionalsko društvo zatvorenog tipa. U okviru grupacije Integral zapošljavamo oko 2.000 radnika.

Integral inženjering je nastao kao firma koja je skupljala znanje i iskustvo domaćih stručnjaka. Od svog osnivanja, trudili smo se da učestvujemo u projektima koji su finansirani od strane evropskih investicionih banaka, i drugih investicionih fondova, gdje smo se pokazali kao pouzdan partner, koji upošljava domaće stručnjake i domaću radnu snagu.

Od 1996. do 2006. godine Integral je realizovao najveći broj - više od 400 projekata. Ovi projekti većinom su finansirani od strane međunarodnih razvojnih agencija i banaka, a realizovani pod strogim nadzorom, uključujući finansijsko i projektno upravljanje te osiguranje kvaliteta. Krenuli smo kao podizvođač svjetski poznatih firmi, pa smo vremenom prerasli u partnera tim istim firmama, da bismo potom stekli uslove da samostalno izvodimo i najsloženije projekte.

Svaki korak u razvoju je bio i težak i izazovan, ali zadovoljstvo koje donosi svaki uspješno završen projekat, daje nam snagu da nastavimo još jače i brže.

Integral je u periodu od 2006. do 2026. godine realizovao ili realizuje 33 velika projekta finansiranih od strane Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD) ili Evropske investicione banke (EIB), ukupne vrijednosti veće od milijardu evra, od kojih je 17 bilo u BiH, 14 u Srbiji i dva u Crnoj Gori i dva u Hrvatskoj.

Kroz saradnju sa EBRD-om, EIB-om i drugim zapadnim finansijskim institucijama, zapadnim razvojnim agencijama (poput USAID-a) te vodećim evropskim građevinskim kompanijama, Integral se etablirao kao pouzdan izvođač radova visokog kvaliteta, s dokazanim iskustvom uspješnog ispunjavanja međunarodnih poslovnih standarda.

Teško je reći koji je period bio najizazovniji. Vjerovatno faza u kojoj je Integral učio pravila rada u međunarodnom okruženju i kad je prerastao od podizvođača u glavnog izvođača i konzorcijalnog lidera.

Prvi autoput na kojem ste radili bio je autoput Banjaluka - Gradiška. Kako sa ove vremenske distance gledate na taj projekat za koji se dugo vremena u javnosti tvrdilo da je preplaćen?

Na svoje učešće i doprinos u izgradnji autoputa Banja Luka - Gradiška smo ponosni. Smatramo da smo svojim profesionalnim i ličnim angažmanom odigrali važnu ulogu u trenutku kad je to bilo potrebno.

Naša prva dionica autoputa koju smo izgradili, koja ide od Glamočana do aerodroma Banja Luka, jedna je od najtežih dionica, koje su se u to vrijeme gradile. Na potezu od šest kilometara, izgrađena su dva tunela, po dvije tunelske cijevi, u materijalu koji je bio jako zahtijevan. Komplikovani sistemi podgrade tunela i potreba za složenim mjerama zaštite portalnih konstrukcija uslovile su nešto višu cijenu po kilometru autoputa. Ostatak dionice autoputa, od aerodroma do mosta u Gradišci, jedan je od najjeftinijih autoputeva u regionu.

Izgradnju te dionice su pratila kašnjenja vezana za otklanjanje već navedenih problema, ali i otkazivanje ugovora italijanskom izvođaču na jednom od LOT-ova i bankrot slovenačke firme. Integral inženjering je u javnosti trpio kritike za pitanja koja nisu bila odgovornost izvođača radova, ali na kraju autoput je izgrađen i to je najvažnije.

Maja Stanković Praštalo (Lična arhiva / ustupljena fotografija)

 

"Nikad nismo požalili niti smo odustali od bilo kojeg posla"

Uslijedili su zatim poslovi projektovanja i gradnje autoputa Banjaluka - Doboj, autoputa na Koridoru 10 u Srbiji, infrastrukture u Hrvatskoj... koji od ovih projekata su bili najizazovniji za Integral i da li je bilo momenata kada ste požalili što ste ušli u određene poslove?

Nakon autoputa Banja Luka - Gradiška, izgrađeno je još 79 kilometara autoputa na relaciji Banja Luka - Doboj, gradimo i 20 kilometara autoputa Rača - Bijeljina. Takođe, a manje je poznato, Integral je 2007. godine učestvovao i u izgradnji autoputa na Koridoru Vc kod Visokog u Federaciji BiH.

U našim internim krugovima, a i sam Slobodan Stanković je to isticao, radovi na obezbjeđenju i stabilizaciji kosina na pan-Evropskom autoputu E-75 prema Skoplju i Sofiji su bili najizazovniji, ali i najdraži Integralovi projekti. Radi se teškim klizištima, složenoj geologiji i o velikom obimu radova. Trebalo je sanirati klizišta u dužini preko 10 kilometara i mi smo uspjeli u tome. To su najzahtjevniji građevinski objekti na kojima je Integral radio.

Takođe teška i zahtjevna je bila i stabilizacija klizišta na prevoju Čemerno na magistralnom putu Foča - Gacko. Bio je to poseban profesionalni izazov. Tu dionicu nije uspjela stabilizovati ni Austrougarska, ni građevinski giganti bivše SFRJ. Prostor izvođenja radova je tektonski aktivan, geološki i klimatski nepovoljan. U vrijeme završetka radova (2014. godine) tunel Čemerno, dužine 2.109 metara, je bio najduži cestovni tunel u BiH.

Nikad nismo požalili niti smo do danas odustali od bilo kojeg posla, jer slijedimo moto: Usuditi se - to je cijena napretka.

Integral zbog sankcija izgubio poslove vrijedne desetine miliona KM

U oktobru 2022. godine Integral je stavljen na listu OFAC-a (SAD) zbog povezivanja kompanije sa korupcijom u građevinskom sektoru. To je podrazumijevalo određene sankcije za kompaniju, koliko se to odrazilo na vaše poslovanje i kako je tekao proces "skidanja" sa liste sankcionisanih lica?

Integral je stavljen na listu OFAC-a na osnovu javnih i tajnih podataka iz BiH, koji nam nikad nisu učinjeni dostupnima. Integral je u svom prigovoru i u kasnijoj profesionalnoj i argumentovanoj komunikaciji sa OFAC-om dokazivao da je od osnivanja do danas poslovao u skladu sa zakonom, da je Slobodan Stanković jedini vlasnik Integrala osnovanog davne 1989. godine i da nema drugih vlasnika iz visoke politike... Hiljade papira dokumantacije poslali smo OFAC-u, od sudskih registracija, do tenderske dokumentacije i svega što je moglo da ih zanima. Proces je trajao dugačkih 18 mjeseci i rezultirao uklanjanjem Integrala sa liste, zahvaljujući tome što je naš sjajni američki advokatski tim uspio dokazati da je Integral u svakom svom segmentu bez mrlje.

Nažalost moj otac Slobodan Stanković je bio teško bolestan u vrijeme stavljanja na listu i već nakon četiri mjeseca je preminuo i nije dočekao da njegovo ime i ime Integrala budu uklopnjeni sa liste OFAC-a, a to ga je strašno pogodilo.

Nismo imali ni razumijevanje institucija kojima bi to po opisu posla bila obaveza, kao što je Agencija za bankarstvo RS. Sankcije su nekim investitorima i stranim kompanijam poslužile kao izgovor da ne izvrše plaćanja Integralu za završene poslove, a drugima kao izgovor da ne rade sa nama ili da nas izbace iz konzorcijuma.

Višemilionske sporove oko naplate radova iz tog perioda vodimo i danas što je dovelo do toga da neki projekti još uvijek nisu završeni, da su nam blokirani ljudi i mehanizacija na njima, posebno u Srbiji. Sa druge, pozitivne strane, mnogo smo iskusniji i realniji kada je riječ o odnosu prema poslovnom okruženju, investitorima, bankama, ugovornim obavezama, ali i odnosu s javnošću.

Integral Inženjering (integral.ba)

 

Na kojim projektima Integral danas radi, u kojoj su fazi ti projekti i koji su glavni izazovi s kojima se susrećete (troškovi, radna snaga, konkurencija, regionalno širenje...)?

Integral je trenutno prisutan na teritoriji Bosne i Hercegovine i Hrvatske, gdje izvodimo značajne infrastrukturne projekte, prvenstveno u putnoj infrastrukturi, a zatim i oblasti hidrotehnike.  

Najvažniji projekti na kojima Integral danas radi su izgradnja autoputa na Koridoru Vc, dionica most Rudanka -tunel Putnikovo brdo 2, poznatija kao obilaznica oko Doboja; izgradnja autoputa Rača - Bijeljina; izgradnja brze ceste od Okučana do granice BiH, faza 3; izgradnja dovodnog tunela za hidroelektranu Dabar i izgradnja mosta preko Trebišnjice na obilaznici oko Trebinja. Radovi na brzoj cesti u Hrvatskoj su u završnoj fazi. Nadamo se da će konačno doći i do završetka izgradnje tunela za HE Dabar i mosta preko Trebišnjice.

U inženjerskom smislu, najveći izazovi su trenutno na iskopu i izgradnji tunela Putnikovo brdo 1 i 2 na dobojskoj obilaznici zbog neusklađenosti projektnog rješenja sa stvarnim stanjem geologije na tim lokacijama.

 

 

Afera u Rumuniji - "Identitet Integrala ukraden zbog referenci"

Ove godine našli ste se u centru afere u Rumuniji gdje ste izabrani kao izvođač radova na više projekata za koje niste ni konkurisali, pokrenuta je istraga zbog sumnji na falsifikovanje dokumenata, ima li epiloga?

Da ovo je slučaj u kome zaista treba da se zahvalim medijima. Zahvaljujući medijima saznali smo da smo dobili posao u Rumuniji na koji se nismo prijavili. Nakon toga saznali smo da smo se prijavili na još četiri tendera. Riječ je ukupnom iznosu od 3,3 milijarde evra za gradnju puteva novcem iz evropskih fondova. Naši dokumenti su  falsifikovani, a identitet Integrala ukraden. Čim smo to saznali obavijestili smo istražne organe Rumunije i Evropsko tužilaštvo i naravno investitore, u ovom slučaju prvo opštinu Kluž gdje su radovi na kojima je navodno bio Integral trebali da otpočnu. Opština Kluž je raskinula ugovor, mi smo tražili poništavanje, a ostala četiri tendera su u fazi mirovanja dok traje istraga. Mi smo u aktivnoj komunikaciji sa istražnim organima, ali o detaljima nismo ovlašteni da govorimo.

Ali, jedna dobra  stvar se desila u ovom slučaju, on je pokazao da mora doći do promjena i kontrola u sistemu prijavljivanja na tendere po pravilima EU. Nadamo se da će ovaj slučaj biti okončan brzo i da će rezultovati podizanjem optužnica protiv onih koji su pokušali da krađom identiteta nanesu štetu i Integralu i državi Rumuniji i EU.

"Ne bojimo se dolaska američkih kompanija"

Kako gledate na najavljeni ciklus investiranja u javnu infrastrukturu u ovoj i idućim godinama u BiH i regiji i zainteresovanost američkih kompanija za aktivnije učešće na ovom tržištu, da li se bojite "preotimanja" posla ili to vidite kao priliku za građenje novih partnerstava?

Ne bojimo se, Integral se pokazao kao jako dobar partner svim ozbiljnim kompanijama, pa tako i američkim. Mi smatramo upravo suprotno, ako se radi i gradi, biće posla za sve. Integral inženjering uvijek spremno dočekuje nove investicione cikluse, i u svojoj poslovnoj istoriji bio je tvorac i pokretač velikih projekata. Moj pokojni otac i osnivač kompanije Integral inženjering uvijek je težio da se naša država održivo razvija, i da se stvaraju uslovi da ostanemo u našoj državi, jer nigdje nema ljepše države od naše.

Naši završeni projekti najbolje govore o našoj snazi. Uspjeh mjerimo kilometrima izgrađenih puteva i kvalitetom koji govori više od riječi. Svako vrijeme nosi svoje izazove, ali koncept našeg poslovanja ogleda se u sposobnosti da se brzo prilagodimo uslovima na tržištu. Posla ima i biće ga za sve koji hoće i znaju da rade.

Maja Stanković Praštalo (Lična arhiva / ustupljena fotografija)

 

Integral sprema veliki projekat iz oblasti visokogradnje

Pored projekata u niskogradnji, koliko je teško bilo zakoračiti i u oblast visokogradnje (kompleks Vlade RS, Poslovnog objekta Integra i RTRS) i zašto danas niste aktivnije prisutni u visokogradnji?

Proces je bio suprotan. Integral je na samom početku rada bio više prisutan u stanogradnji i visokogradnji, a vremenom se specijalizovao u niskogradnji. To su dvije različite oblasti i po stručnjacima i po mehanizaciji i po logistici. U nekom trenutku morate izabrati užu oblast i tu graditi svoju tržišnu poziciju. Poštujemo kolege koje su okrenuti stanogradnji i visokogradnji, ali mi smo ponosni na sve što smo izgradili i zadovoljni smo svojim doprinosom cijeloj zajednici.

Izazova je bilo i biće, ali naša kompanija uvijek je posebnu pažnju posvećivala povezivanju iskustva i mladosti. Iskusni inženjeri ojačani mladim ljudima željnih učenja, su uvijek dobitna kombinacija. Ponosni smo na kompleks zgrade Vlade u Banjoj Luci, ali i na ostale projekte. Spremamo još jedan veliki projekat iz oblasti visokogradnje, ali kada stvari budu konkretizovane izaći ćemo sa više detalja.

Još jedna oblast u kojoj ste se pozicionirali je hidrogradnja, nakon MHE Bočac 2, sada radite na HE Dabar, kako napreduju radovi i hoćete li sve završiti do iduće godine kada je rok da HE bude na mreži?

U oblasti hidrogradnje smo radili i druge velike projekte, ne samo MHE Bočac 2. Među najznačajnijim su fabrika vode u Banjoj Luci i Brodu, te regionalni vodovodi kojim smo obezbijedili stabilno snabdijevanje pijaćom vodom čitavog crnogorskog primorja.

Treba razumjeti da se HE Dabar gradi u dvije faze - dva različita ugovora. Integral je glavni izvođač na izgradnji dovodnog tunela dužine 12,8 kilometara sa pripadajućim pristupnim tunelima, a ne učestvuje u drugim radovima. Što se tiče radova koje trenutno izvodimo, dosta je izazova koji utiču na njihovu dinamiku, prvenstveno mislim na probleme sa finansiranjem od strane investitora.

Naši radovi su pri kraju, tunel je iskopan, ostalo je još samo da završimo 1.375 metara sekundarne obloge, to je betoniranje unutar tunela. Ovo je najduži tunel te vrste na Zapadnom Balkanu i u Jugoistočnoj Evropi. Vrlo zahtjevan projekat, koji ćemo uspješno privesti kraju, kao što smo i brojne prethodne.

Pošto ne učestvujemo u ostalim radovima na HE Dabar ne mogu komentarisati rokove jer mi nismo izvođači radova na cijelom projektu, nego samo na dovodnom tunelu.

S obzirom na neophodnost izgradnje novih energetskih postrojenja u regiji vidite li dodatne šanse za angažman na projektima korištenja hidrosistema?

Integral posjeduje iskustvo i sve potrebne reference za ove vrste projekata. Samim tim hidroenergetski, ali i drugi projekti u vezi sa hidrologijom, vodosnabdijevanjem i tretmanom otpadnih voda su projekti koje pratimo i u kojima vidimo poslovne prilike. Trenutno na projektu izgradnje dovodnog tunela HE Dabar naši mladi inženjeri usavršavaju znanja i iskustva, kako bi bili apsolutno spremni za nove projekte.

Koji su kratkoročni, a koji dugoročni planovi kompanije Integral inženjering?

Grupacija Integral obuhvata više kompanija u kojima se bavimo građevinom, hidrogradnjom, ugostiteljstvom, projektovanjem, nadzorom, ispitivanjem materijala. Imamo sopstvene pogone proizvodnje i mehanizaciju za sve neophodne radove u pomenutim oblastima.

Naši planovi za budućnost su dosta jednostavni, rekla bih. Kratkoročno, realizovati projekte koji su u toku, te pozitivno poslovati kroz obezbjeđivanje dovoljno kvalitetnih ugovora i poštivanje rokova. Dugoročno, biti fokusirani na našu regiju u kojoj, infrastrukturno, ima još veoma mnogo posla, uz praćenje trendova, stalnu modernizaciju i promišljen i uravnotežen razvoj kompanije i njenog poslovanja.

Takođe, u procesu smo osnivanja fondacije "Integral inženjering - Slobodan Stanković" za finansiranje najboljih studenata građevine na Univerzitetu u Banjoj Luci jer želimo na taj način da pomognemo školovanje mladih ljudi koji će dobiti šansu da obavljaju praksu i da se zaposle u Integralu po završetku školovanja, ali i da živi ime mog oca koji je uvijek vjerovao u mlade ljude i pomogao mnogima, a da to niko nikada nije znao.